Cảm xúc - kẻ tử thù của nhà đầu tư

     1. Vì sao chúng ta bị cảm xúc chi phối nhiều như vậy?

Trước hết, bộ não của tổ tiên chúng ta, loài người đầu tiên (homo sapiens) được tiến hóa để sinh tồn, tránh nguy hiểm, phản ứng nhanh trong các tình huống ngặt nghèo, chứ không phải để phục vụ cho mục đích đầu tư, càng không phải được thiết kế để xử lý những xác suất, biến động và rủi ro tài chính đầy phức tạp. Giờ bạn có thể nhớ lại cảm giác ngày mà hàng loạt cổ phiếu giảm sàn (thuế Trump ngày 03-04-2025 hay cuộc chiến Iran-Israel 09-03-2026…), thường sau cuối 1 đợt điều chỉnh sụt giảm của thị trường, bạn nhìn vào tài khoản, nghĩ đến viễn cảnh tồi tệ và đặt lệnh bán sạch trong cảm giác tuyệt vọng và buông xuôi…tồi tệ hơn là nếu bạn bán ngay đáy và cổ phiếu thì điều này càng làm cho bạn có cảm giác căm phẫn thị trường hoặc chính bản thân và có thể lại mở tiếp vòng xoáy giao dịch ‘trả đũa’ để gỡ gạc một cách thiếu kiểm soát.  

Khoan đã, nếu bộ não không thích hợp cho đầu tư, vậy tại sao chúng ta lại thích tham gia TTCK (và các trò may rủi) này đến vậy, câu trả lời đó là dopamine, hóc-môn phần thưởng tạo ra giúp chúng ta có cảm giác dễ chịu khi đạt được một kết quả tốt, hoặc ngay khi kỳ vọng về 1 điều hứng thú sắp xảy ra (giá cổ phiếu tăng chẳng hạn). Não bộ chúng ta bị thôi thúc bởi cảm giác hứng khởi này, nó không muốn chờ đợi và phải hành động ngay, thế là chúng ta FOMO (Fear of missing out) hay gọi đầy đủ là hội chứng sợ bỏ lỡ.

     2. Vậy khi thị trường ‘sập’ thì sao?

Vậy những lúc thị trường chao đảo thì vì sao NĐT lại hoảng loạn? Đây là lúc hai loại hóc-môn cortisol và adrenaline sẽ chi phối bạn, khiến bạn phản ứng nhanh và vì vậy tính logic giảm đi nhiều. Khi tài khoản giảm sâu, cortisol tăng cao khiến não bộ diễn giải tình huống như một mối đe dọa thực sự. Trong trạng thái đó, việc cắt lỗ không còn là một quyết định tài chính, mà trở thành một tổn thương tâm lý. Chúng ta nên chấp nhận một thực tế rất logic là ai cũng có quyết định sai lầm trong đầu tư, ngay cả các nhà giao dịch và nhà đầu tư huyền thoại tỷ lệ ra quyết định đúng cũng chỉ đạt từ 50-60%, cho nên thua lỗ là chuyện hết sức bình thường trong đầu tư. Bạn nên nghĩ rằng một lệnh vào bảng điện thì đều chỉ mang tính xác suất về việc đúng – sai, không có gì là chắc chắn và việc cắt lỗ chẳng qua giống như bạn trồng cái cây mà nó bị sâu bọ phá đến tàn tạ thì bạn nên làm gì, tốt nhất là nên đốn bỏ để tránh lây lan sang các cây khác trong khu vườn của bạn, một sự lãng phí chi phí cơ hội to lớn hơn.

Tóm lại để bạn dễ nhớ, chúng ta lên kế hoạch đầu tư và giao dịch bài bản là điều rất tốt nhưng đó là khi chúng ta đang trong trạng thái tinh thần rất lý trí, còn hầu hết hành động sai lầm – tức là phá vỡ kế hoạch đều diễn ra khi não bộ trong trạng thái áp lực cao độ. Đây là lý do mà gần như 100% sách viết về đầu tư hay giao dịch đều nhấn mạnh tầm quan trọng của kỷ luật, tức là tuân thủ kế hoạch một cách nghiêm túc, để tránh các tác động của sự chi phối bởi cảm xúc này. Bạn thử hình dung nếu bạn quản lý một tài khoản hay một quỹ có giá trị tầm 100 tỷ đồng, và nếu ngày nào bạn cũng hành động theo đám đông đầy cảm xúc thì tôi cá rằng bạn sẽ sớm đánh mất công việc này.

         3. Bạn có thực sự đang đầu tư, hay chỉ đang lướt sóng?

Rất nhiều nhà đầu tư tin hoặc cho rằng mình đang “đầu tư”, nhưng thực tế phần lớn hành vi lại giống với giao dịch ngắn hạn mang tính kích thích cảm xúc. Việc liên tục theo dõi bảng điện, vào lệnh nhanh, chốt lời vài phần trăm rồi tìm cơ hội mới tạo ra cảm giác chủ động và kiểm soát thị trường. Tuy nhiên, chính chuỗi hành động liên tục này lại kích hoạt cơ chế ‘vòng lặp phần thưởng’ (dopamine reward loop) trong não bộ – tương tự như khi chơi game hoặc cá cược.

Mỗi lần lệnh thắng dù nhỏ cũng tạo ra cảm giác phấn khích, khiến nhà đầu tư muốn lặp lại hành động đó nhiều lần hơn. Dần dần, mục tiêu ban đầu là xây dựng tài sản dài hạn bị thay thế bởi một mục tiêu khác: tìm kiếm cảm giác chiến thắng ngắn hạn. Khi đó, đầu tư không còn là quá trình phân tích và kiên nhẫn, mà trở thành một dạng “giải trí tài chính”. Bạn thử nhớ lại xem, có bao nhiêu lần bạn lãi 1 mã cổ phiếu trên 20% hay 30%, nếu bạn là người có tần suất giao dịch ‘T cộng’ (T+) tôi cá con số này rất ít, đặc biệt trong 3 năm trở lại đây của TTCK Việt Nam.

Mời bạn đón đọc Bài 3 "Cảm xúc - kẻ tử thù của nhà đầu tư" (tiếp theo)

Tác giả: Khánh Nguyễn

Ngoài ra, nếu bạn là một nhà đầu tư mới cần tìm hiểu về cách đầu tư chứng khoán, hãy truy cập ngay website “MASTER ACADEMY - HỌC CÙNG MAS, TRỞ THÀNH MASTER” để tham gia các khóa học từ cơ bản đến nâng cao nhằm nâng cao kiến thức đầu tư và kinh nghiệm thực tế từ các chuyên gia của CTCK Mirae Asset.”

Để mở tài khoản chứng khoán, truy cập: MỞ TÀI KHOẢN GIAO DỊCH CHỨNG KHOÁN TẠI MIRAE ASSET ONLINE

Chúc bạn thành công!